Η απώλεια ενός αγαπημένου ζώου συντροφιάς, αναπόσπαστο μέρος της σχέσης μας μαζί τους, συνιστά για τους περισσότερους κηδεμόνες μια από τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής τους.
Γράφει η Μάρα Κτενά, Κλινική Ψυχολόγος, Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας της Νέας Λακανικής Σχολής
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερες έρευνες αναδεικνύουν ότι ο θάνατος ενός ζώου συντροφιάς επηρεάζει τους ανθρώπους με παρόμοιο τρόπο με εκείνον της απώλειας ενός αγαπημένου ανθρώπου. Ωστόσο, ο θάνατος των ζώων συντροφιάς παρουσιάζει μια σειρά από ιδιαιτερότητες, οι οποίες έχουν επίδραση στον τρόπο με τον οποίο βιώνεται το πένθος.
Αρχικά, πρόκειται για έναν θάνατο αναμενόμενο δεδομένου ότι η διάρκεια ζωής των ζώων συντροφιάς είναι κατά κανόνα πιο μικρή από αυτή των ανθρώπων. Επίσης, είναι πιθανό να βιώσει κανείς πολλαπλά πένθη, καθώς μπορεί να υιοθετήσει πολλά ζώα στη ζωή του, ή να κληθεί να λάβει την απόφαση για τον τερματισμό της ζωής του κατοικιδίου του, με τη μορφή της ευθανασίας, γεγονός που γεννά πολλές φορές έντονες τύψεις και ενοχές.
Ακόμα, παρόλο που μεταξύ των κηδεμόνων αναγνωρίζεται η βαρύτητα της απώλειας ενός ζώου συντροφιάς, το πένθος ενός αγαπημένου ζώου συχνά δεν αναγνωρίζεται ως αυθεντικό από τον περίγυρο, είναι κοινωνικά μη αποδεκτό, ευτελίζεται ή και παθολογικοποιείται.
Σχετική έρευνα υπογραμμίζει ότι πάνω από τους μισούς συμμετέχοντες σε αυτή πίστευαν ότι η κοινωνία δεν θεωρεί σοβαρό το πένθος έπειτα από τον θάνατο ενός κατοικιδίου. Η μη αναγνώριση της βαρύτητας της απώλειας ενός ζώου συντροφιάς αποτυπώνεται και στην απουσία παροχής βοήθειας ή υποστήριξης στους πενθούντες καθώς και στην απουσία –ή την άτυπη πραγματοποίηση– διάφορων τελετουργικών πένθους (π.χ. η ταφή), πρακτικών που θα επέτρεπαν στον πενθούντα έναν συμβολικό αποχωρισμό.
Το πένθος αφορά μια σύνθετη και προσωπική επεξεργασία για τον καθένα από εμάς
Παρόλα αυτά, οι ιδιαιτερότητες της απώλειας ενός ζώου συντροφιάς φαίνεται να περιπλέκουν έτι περισσότερο τη διαδικασία του πένθους στους/στις κηδεμόνες κατοικιδίων, καθώς πολύ συχνά τα άτομα που πενθούν έρχονται σε αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που νιώθουν για τον χαμό του ζώου τους και σε εκείνο που πρέπει κοινωνικά να δείξουν.
Έχει φανεί μάλιστα ότι ένα 30% των κηδεμόνων κατοικιδίων βιώνουν αποστερημένο πένθος (disenfranchised grief), σε σύγκριση με ένα 10-20% που βιώνουν αυτή τη μορφή πένθους έπειτα από τον θάνατο ενός ανθρώπου. Πρόκειται για μια καταπιεσμένη μορφή πένθους, όπου το άτομο που πενθεί αναγκάζεται να καταπνίξει τον θρήνο του γιατί η κοινωνία ή το κοινωνικό δίκτυο του πενθούντος αξιολογεί την απώλεια ως μη σημαντική.
Το αποστερημένο πένθος έχει φανεί ότι σχετίζεται με υψηλότερο κίνδυνο για τη σωματική και την ψυχική υγεία, καθώς και την εμφάνιση συμπτωμάτων όπως η κοινωνική απομόνωση, η απόσυρση, η συναισθηματική αποφυγή, οι λειτουργικές δυσλειτουργίες κ.ά.
Η σημασία των ταφικών τελετουργιών
Στους περισσότερους πολιτισμούς υπάρχουν τελετουργίες για το πένθος. Οι συμβολικές αυτές δραστηριότητες – ανεξαρτήτως του αν βασίζονται σε θρησκευτικές ή όχι πεποιθήσεις – αποτελούν μέρος του κοινωνικού δεσμού και βοηθούν πολύ τους πενθούντες να αποχωριστούν τον αγαπημένο αποθανόντα.
Τα ταφικά έθιμα επιτρέπουν την επανανοηματοδότηση του θανάτου και μέσω αυτού της ζωής, αναδιοργανώνοντας εκείνο που φαίνεται αποδιοργανωμένο. Οι τελετουργίες επιτρέπουν στο άτομο που πενθεί να μοιραστεί με τον κοινωνικό περίγυρο τα αρνητικά συναισθήματα που νιώθει, να επανακτήσει το αίσθημα του αυτοελέγχου του, να δεχθεί την κοινωνική υποστήριξη και να αποχαιρετήσει το αποθανόν πρόσωπο.
Η συμμετοχή αυτή στον θρήνο αφορά λιγότερο τον νεκρό και περισσότερο τους ζωντανούς και συνιστά έναν τρόπο να δοθεί νόημα στην απώλεια αλλά και στη ζωή, δημιουργώντας ένα τείχος προστασίας απέναντι στον θάνατο. Μάλιστα, όπως επισημαίνεται από τη βιβλιογραφία, οι πενθούντες που καταφεύγουν σε τελετουργίες προσαρμόζονται καλύτερα στην απώλεια.
Οι τελετουργίες, που ενσαρκώνουν το «δικαίωμά μας στον θρήνο», πολλές φορές απουσιάζουν ως κοινωνικά καθιερωμένες πρακτικές πένθους για τα κατοικίδια. Η απουσία τους στερεί από τους κηδεμόνες των ζώων συντροφιάς την πρόσβαση σε έναν συμβολικό αποχωρισμό, λειτουργεί ως εμπόδιο στην αναγνώριση της απώλειας από τον περίγυρο και παρεμποδίζει τη λήψη κοινωνικής υποστήριξης.
Έρευνα πάνω στο πένθος για ζώα συντροφιάς ανέδειξε τη σημασία της ταφής ή άλλων συμβολικών τελετουργικών για την επεξεργασία του πένθους των κηδεμόνων τόσο στην αρχή όσο και σε μετέπειτα στάδια του πένθους. Οι συμμετέχουσες/-οντες της έρευνας αναφέρθηκαν στη θετική επίδραση που είχε πάνω τους η δυνατότητα να αποχαιρετίσουν μέσω μιας τελετής το κατοικίδιό τους, να το τιμήσουν και να το εξισώσουν με μέλος της οικογένειάς τους.
Άλλες/-οι μίλησαν για την ανακούφιση που αισθάνονταν στη σκέψη ότι υπάρχει ένας τόπος όπου γνωρίζουν ότι βρίσκεται το ζώο συντροφιάς τους και όπου μπορούν να το επισκεφθούν όποτε θέλουν. Σημαντική επίσης φάνηκε πως ήταν η υποστήριξη που έλαβαν από οικεία και φιλικά πρόσωπα κατά τη διάρκεια των συμβολικών αποχωρισμών.
Η συμμετοχή στον θρήνο συνιστά έναν τρόπο να δοθεί νόημα στην απώλεια αλλά και στη ζωή, δημιουργώντας ένα τείχος προστασίας απέναντι στον θάνατο.
Η διαδικασία του πένθους έχει ολοκληρωθεί όταν ο/η πενθών/-ούσα έχει αποδεχτεί το μη αναστρέψιμο γεγονός του θανάτου, έχει οδηγηθεί σε μια αναπροσαρμογή του κόσμου του που δεν περιλαμβάνει πια το αγαπημένο αποθανόν πρόσωπο/ζώο, έχει εκφράσει και αποδεχτεί τα αρνητικά συναισθήματα που ακολουθούν την απώλεια και είναι ικανός/-ή και έτοιμος/-η να βιώσει θετικά συναισθήματα και νέες εμπειρίες.
Σε αυτή τη δύσκολη διαδρομή, η ύπαρξη ενός συμβολικού αποχωρισμού για τα ζώα συντροφιάς μας καθίσταται αναγκαία στην πορεία που ο καθένας και η καθεμία μας πρέπει να διασχίσει όταν έρχεται αντιμέτωπος/-η με αυτή την τόσο δυσάρεστη απώλεια.