Η εικόνα που έχουμε σήμερα για πολλές δημοφιλείς ράτσες σκύλων δεν είναι αποτέλεσμα της φύσης, αλλά ανθρώπινης παρέμβασης και αισθητικών προτύπων που συχνά αγνοούν την υγεία και την ευζωία των ζώων.
Γράφει η Λίζα Σκούρτου, εκπαιδεύτρια σκύλων DOGS & US
Από τη λειτουργικότητα στη μόδα
Για χιλιάδες χρόνια, η εκτροφή σκύλων ήταν μια ιστορία επιτυχίας. Ο άνθρωπος εξέτρεφε σκύλους επιλέγοντας κυρίως ζώα που ήταν λειτουργικά, με βάση την ικανότητά τους να φυλάνε, να κυνηγούν ή να οδηγούν κοπάδια. Υπήρχε, δηλαδή, μια λογική σύνδεση ανάμεσα στη μορφή, τη σωματική ικανότητα και τον ρόλο του ζώου.
Κάπου στην πορεία, όμως, αυτή η λογική άρχισε να μετατοπίζεται. Και σε πολλές περιπτώσεις χάθηκε εντελώς. Άρχισαν να επιλέγονται όλο και περισσότερο εκείνα τα ζώα που ταίριαζαν σε ένα αισθητικό ιδανικό: τη πιο κοντή μουσούδα, το πιο στρογγυλό κεφάλι, τα πιο «γλυκά» μάτια, οι πιο έντονες πτυχές, το πιο ιδιαίτερο χρώμα, το πιο μικροσκοπικό ή το πιο τεράστιο σώμα.
Και μετά ήρθαν οι εκθέσεις, οι διακρίσεις, οι μορφολογικοί κριτές, η αγορά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η μόδα – και όλα αυτά μαζί άρχισαν να σπρώχνουν την εκτροφή ακόμα πιο μακριά από την υγεία και ακόμα πιο κοντά στην υπερβολή.
Το αποτέλεσμα το βλέπουμε ήδη μπροστά μας. Και ο «πιο καλός φίλος του ανθρώπου» το νιώθει στο πετσί του.
Εκτροφή επιβλαβών χαρακτηριστικών
Η εκτροφή επιβλαβών χαρακτηριστικών έχει πολλά πρόσωπα. Ένα από αυτά είναι εκείνο που ταιριάζει στην ανθρώπινη μωρουδίστικη εικόνα και ενεργοποιεί μέσα μας το «αχ, τι γλυκούλης»: κοντή μουσούδα, στρογγυλό πρόσωπο, μεγάλα μάτια.
Οι σκύλοι μας, όμως, που έχουν κοινό πρόγονο με τον γνωστό μας λύκο, έχουν πολύ διαφορετική υγιή μορφή. Αυτή η παραμόρφωση δεν είναι απλώς αισθητική· προκαλεί καταστροφικές συνέπειες που, αν και συχνά αόρατες, επηρεάζουν δραματικά βασικές λειτουργίες του σώματος.
Ράτσες όπως τα Παγκ, τα Γαλλικά και τα Αγγλικά Μπουλντόγκ, για παράδειγμα, εμφανίζουν αυτήν τη βραχυκεφαλία και, κατ’ επέκταση, πάσχουν από το σύνδρομο BOAS — το βραχυκεφαλικό σύνδρομο απόφραξης αεραγωγών.
Η μουσούδα έγινε όλο και πιο μικρή. Το εσωτερικό της μύτης, όμως, δεν εξαφανίστηκε μαγικά για να χωρέσει. Οι ρινικές δομές στριμώχνονται σε έναν αφύσικα μικρό χώρο, τα ρουθούνια είναι συχνά υπερβολικά στενά και ο αέρας δεν περνάει όπως θα έπρεπε. Δηλαδή, ο σκύλος δυσκολεύεται να αναπνεύσει ήδη από την είσοδο του αέρα.
Πιο πίσω, η μαλακή υπερώα είναι συχνά υπερβολικά μεγάλη για τον χώρο που έχει. Κρέμεται πιο πίσω απ’ όσο θα έπρεπε και στενεύει κι άλλο τον αεραγωγό. Ο σκύλος πρέπει να τραβάει αέρα με δύναμη σε κάθε του αναπνοή.
Φανταστείτε να αναπνέετε όλη σας τη ζωή μέσα από ένα καλαμάκι. Έτσι προκαλείται αυτό το «χαριτωμένο ροχαλητό», παρεμπιπτόντως. Είναι ο ήχος ενός ζώου που παλεύει να αναπνεύσει.
Έχετε δει κάτι βιντεάκια που κυκλοφορούν με κάποια σκυλιά αυτών των ρατσών να κοιμούνται καθισμένα ή με κάποιο παιχνίδι μέσα στη μουσούδα τους; Είναι μεγάλη η πιθανότητα να το κάνουν αυτό για να κρατήσουν λίγο πιο ανοιχτό τον αεραγωγό τους, ώστε να μπορούν να αναπνέουν λίγο καλύτερα στον ύπνο τους. Κάθε άλλο παρά για γέλια, δηλαδή.
Η αναπνοή, επίσης, είναι ένας από τους κύριους τρόπους με τους οποίους ένας σκύλος μπορεί να ρυθμίσει τη θερμοκρασία του. Καθόλου περίεργο, λοιπόν, δεν είναι το ότι οι βραχυκέφαλες ράτσες δεν αντέχουν τη ζέστη και την έντονη σωματική άσκηση.
Επειδή, όμως, από άποψη χαρακτήρα αυτά τα σκυλάκια είναι πολύ χαρούμενα, κοινωνικά και στενά συνδεδεμένα με τον άνθρωπό τους, υπάρχουν φορές που είναι τόσο απορροφημένα από το παιχνίδι, που δεν καταλαβαίνουν πόσο δυσκολεύεται το σώμα τους και συνεχίζουν πραγματικά μέχρι τελικής πτώσης.
Η βραχυκεφαλία δεν είναι απλώς μια διαφορετική εμφάνιση. Είναι μια ανατομία που έχουμε αλλοιώσει σκόπιμα. Αυτό δεν είναι αστείο.
Η μουσούδα έγινε μικρότερη, τα δόντια όμως δεν έγιναν λιγότερα. Πρέπει να χωρέσουν σε μια γνάθο που δεν τα χωράει. Στριμώχνονται, στραβώνουν, πιέζονται μεταξύ τους και δημιουργούν αυτό το «αστείο» στραβό χαμόγελο.
Το ίδιο συμβαίνει και με τη γλώσσα και τους μαλακούς ιστούς του στόματος. Πρέπει όλα να χωρέσουν σε έναν χώρο που έγινε αφύσικα μικρός. Και κάπως έτσι, η «αστεία» εικόνα του σκύλου με τη γλώσσα να κρέμεται έξω είναι άλλη μία ένδειξη ότι εκεί μέσα δεν χωράνε όλα φυσιολογικά.
Και μετά είναι τα μάτια. Τα υπερβολικά μεγάλα, πεταχτά, «εκφραστικά» μάτια που πολλοί βρίσκουν τόσο αξιολάτρευτα. Μόνο που αυτά τα μάτια δεν κάθονται τόσο καλά προστατευμένα μέσα στις κόγχες τους. Είναι πιο εκτεθειμένα, πιο ευάλωτα σε ερεθισμούς, τραυματισμούς και μπορούν ακόμα και να πέσουν έξω από το κρανίο.
Ξέρατε ότι η παρέμβασή μας έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο παραλογισμού, που πολλές ράτσες δεν μπορούν πλέον να αναπαραχθούν φυσιολογικά; Στα Γαλλικά Μπουλντόγκ, πάνω από το 80% των γεννήσεων γίνεται με καισαρική τομή, επειδή το κεφάλι των εμβρύων είναι πολύ μεγάλο για τη λεκάνη της μητέρας.
Όταν ο πόνος δεν φαίνεται
Ας πάμε τώρα σε μία άλλη πολύ λατρεμένη ράτσα. Στα Cavalier King Charles Spaniel, το κρανίο είναι συχνά τόσο μικρό που ο εγκέφαλος δεν χωράει. Κάτι σαν να προσπαθείς να χωρέσεις ένα πόδι 42 σε παπούτσι 38.
Ο εγκέφαλος πιέζεται, η φυσιολογική ροή του υγρού διαταράσσεται και έτσι μπορεί να δημιουργηθούν κοιλότητες με υγρό μέσα στον νωτιαίο μυελό. Αυτό λέγεται συριγγομυελία.
Αν μπορούσε ο σκύλος να μιλήσει, θα μας έλεγε ότι πονάει ο αυχένας του ή ότι νιώθει σαν ηλεκτρισμό να περνάει από τα νεύρα του. Και αυτό το ξέρουμε, γιατί υπάρχει αντίστοιχη πάθηση στους ανθρώπους.
Στον σκύλο όμως, ο πόνος βγαίνει προς τα έξω σαν συμπεριφορές που ο άνθρωπος συχνά τις θεωρεί αλλόκοτες ή και αστείες.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια είναι το λεγόμενο «ξύσιμο στον αέρα». Ο σκύλος σηκώνει το πίσω πόδι σαν να θέλει να ξύσει τον λαιμό ή το αυτί του, αλλά χωρίς να ακουμπάει πραγματικά το δέρμα. Αυτό είναι ένα κλασικό νευρολογικό σημάδι ότι κάτι δεν πάει καλά.
Άλλα σκυλιά τρίβουν επίμονα το κεφάλι ή το πρόσωπό τους σε χαλιά, καναπέδες ή έπιπλα. Πιθανότατα πρόκειται για μια απελπισμένη προσπάθεια ανακούφισης από μια εσωτερική δυσφορία που δεν ξέρουν πώς αλλιώς να τη διαχειριστούν.
Και μετά υπάρχουν οι αλλαγές στη διάθεση. Ο σκύλος που φαίνεται πεσμένος, που δεν έχει όρεξη να παίξει, που αποσύρεται, που μοιάζει «κακοδιάθετος», «νευρικός» ή «απότομος». Αυτό όμως δεν είναι ιδιοτροπία. Είναι ένα ζώο που ζει με χρόνιο πόνο και είναι λογικό να γίνει πιο ευερέθιστο, πιο αγχώδες ή πιο αμυντικό. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν και πιο καθαρά νευρολογικά προβλήματα, όπως αδυναμία ή αστάθεια στο περπάτημα.
Κι είναι κι άλλες ράτσες
Μία άλλη περίπτωση αρρωστημένης εκτροφής είναι ο Shar Pei, με τις δίπλες του δέρματός του να θεωρούνται «σήμα κατατεθέν» της ράτσας, αγνοώντας ότι δημιουργούν σκοτεινές και υγρές περιοχές όπου παγιδεύονται βακτήρια και μύκητες, οδηγώντας σε επώδυνες χρόνιες φλεγμονές και δυσοσμία.
Βλέπουμε ακόμη σκύλους με σώματα τόσο ακραία διαμορφωμένα, που η φυσική κίνηση γίνεται δύσκολη και επιβαρυντική. Υπερβολικά μικρόσωμοι σκύλοι, τα λεγόμενα teacup, έχουν συχνά εύθραυστο οργανισμό και αυξημένο κίνδυνο για πολλά προβλήματα υγείας, ενώ στο άλλο άκρο οι πολύ μεγαλόσωμες φυλές επιβαρύνουν υπερβολικά αρθρώσεις, καρδιά και αναπνοή.
Το ίδιο ισχύει και για σκύλους με δυσανάλογα κοντά άκρα και αλλοιωμένες αναλογίες σώματος, όπως τα Dachshund, τα αγαπητά λουκάνικα, όπου τα πολύ κοντά πόδια, σε συνδυασμό με μια υπερβολικά μακριά σπονδυλική στήλη, προκαλούνται στην πραγματικότητα από ένα γονιδιακό ελάττωμα, το οποίο, παράλληλα με αυτήν την «αστεία» εμφάνιση, έχει ως συχνό αποτέλεσμα παραλύσεις και έντονους πόνους, καθώς η πλάτη τους δεν μπορεί να στηρίξει σωστά το βάρος και την κίνηση του σώματός τους.
Άλλοι σκύλοι έχουν πολύ κοντές ή και ανύπαρκτες ουρές, που, εκτός από το ότι σε ορισμένες περιπτώσεις συνδέονται με συγγενείς ανωμαλίες της σπονδυλικής στήλης, αποτελούν και μεγάλο περιορισμό στην επικοινωνία τους μέσα στο είδος τους.
Άλλοι σκύλοι εκτρέφονται για «σπάνια» χρώματα και εντυπωσιακή εμφάνιση, παρότι ξέρουμε ότι κάποια γονιδιακά μοτίβα επηρεάζουν, εκτός από την εμφάνιση, και την υγεία.
Το γονίδιο Merle, που δημιουργεί τα «μαρμαρωτά» σχέδια, επηρεάζει την ανάπτυξη των κυττάρων στο εσωτερικό αυτί και στα μάτια, οδηγώντας συχνά σε συγγενή κώφωση ή προβλήματα όρασης, ενώ το γονίδιο Dilute, που δίνει το «μπλε» ή γκριζωπό χρώμα, μπορεί να προκαλέσει μια μορφή ανίατης αλωπεκίας, δηλαδή τριχόπτωσης, και σοβαρές δερματίτιδες.
Αντίστοιχα, οι άτριχοι σκύλοι στερούνται τη φυσική προστασία του τριχώματος και είναι πιο εκτεθειμένοι σε ήλιο, κρύο και δερματικά προβλήματα, ενώ σε άλλες περιπτώσεις το πολύ τρίχωμα γύρω από τα μάτια μπορεί να προκαλέσει ερεθισμούς, τραυματισμούς ή ακόμη και δυσκολίες στην όραση.
Και τους στερούμε ακόμα και τη γλώσσα τους
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που συνήθως δεν συζητιέται αρκετά: με την ακραία εκτροφή δεν αλλάζουμε μόνο το σώμα του σκύλου. Αλλάζουμε και τον τρόπο που επικοινωνεί.
Οι σκύλοι δεν «μιλάνε» όπως εμείς. Μιλάνε με την ουρά, τα αυτιά, το βλέμμα, το πρόσωπο, τη στάση και την κίνησή τους. Όταν τους αφαιρούμε ουρές, όταν τους φτιάχνουμε πρόσωπα τόσο αλλοιωμένα που χάνεται η εκφραστικότητα, όταν το σώμα τους γίνεται δύσκαμπτο και αφύσικο, δεν τους δημιουργούμε μόνο προβλήματα υγείας, αλλά τους στερούμε και ένα μέρος της φυσικής τους γλώσσας.
Και αυτό δεν είναι λεπτομέρεια.
Δεν είναι θέμα καταδίκης. Είναι θέμα ευθύνης.
Το θέμα, βέβαια, δεν είναι να καταδικάσουμε ανθρώπους που ήδη έχουν έναν τέτοιο σκύλο. Οι περισσότεροι δεν έκαναν αυτή την επιλογή από κακία. Τον πήραν γιατί τους άρεσε και γιατί δεν ήξεραν τι κρύβεται πίσω από αυτή την εμφάνιση.
Αλλά η άγνοια δεν μπορεί να είναι άλλοθι για να συνεχίσουμε να μη βλέπουμε το πρόβλημα.
Γι’ αυτό χρειάζεται να μιλάμε για τη βασανιστική εκτροφή. Όχι για να ντροπιάσουμε, αλλά για να ενημερώσουμε. Για να σταματήσει να θεωρείται φυσιολογικό. Και για να μειωθεί η ζήτηση. Γιατί όσο ο κόσμος ζητά σκύλους με ακραία χαρακτηριστικά, η αγορά θα συνεχίσει να τους παράγει.
Πρέπει να εξαλείψουμε τη συλλογική αποδοχή της ιδέας ότι «έτσι είναι η ράτσα». Όχι. Δεν είναι έτσι η ράτσα. Έτσι την έχουμε φτιάξει.
Και αφού την έχουμε φτιάξει εμείς, έχουμε ευθύνη και να το αλλάξουμε.
Η αγάπη για μια ράτσα δεν αποδεικνύεται από την αποδοχή των ελαττωμάτων της, αλλά από τον αγώνα να την καταστήσουμε ξανά υγιή.