Η εκπαίδευση σκύλων είναι ένα ταξίδι γεμάτο στιγμές που σε κάνουν να χαμογελάς, να απορείς, να καμαρώνεις και – ας είμαστε ειλικρινείς – μερικές φορές να αναρωτιέσαι αν ο σκύλος σου σε καταλαβαίνει ή απλώς σε κοιτάζει ευγενικά μέχρι να τελειώσεις αυτό που λες. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, όμως, έχει δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η εκπαίδευση είναι κάτι απλό, γρήγορο και σχεδόν μαγικό. Ένα βιντεάκι τριάντα δευτερολέπτων δείχνει έναν σκύλο να εκτελεί εντολές με ακρίβεια στρατιωτικού, και ξαφνικά όλοι πιστεύουν ότι «έτσι γίνεται».
γράφει ο Γιάννης Μ. Γεωργιάκος, Εκπαιδευτής σκύλων / Ειδικός συµπεριφοράς, www.petsacademy.gr
Η αλήθεια, όμως, είναι πολύ διαφορετική — και πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Πολλά από τα βίντεο που βλέπουμε στα social media είναι μονταρισμένα. Οι σκύλοι που φαίνεται να «μαθαίνουν» μια άσκηση μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα έχουν στην πραγματικότητα εκπαιδευτεί για ημέρες ή και εβδομάδες. Αυτό που προβάλλεται είναι η επιτυχημένη στιγμή και όχι ολόκληρη η διαδικασία.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ο σκύλος παρουσιάζεται σαν να μαθαίνει κάτι επιτόπου, ενώ στην πραγματικότητα γνωρίζει ήδη την άσκηση. Το κοινό βλέπει μόνο το τελικό αποτέλεσμα και όχι τις δεκάδες επαναλήψεις, τις διορθώσεις, τις αποτυχίες, τις προσαρμογές και τις ώρες δουλειάς που έχουν προηγηθεί.
Έτσι, πολλοί κηδεμόνες απογοητεύονται όταν προσπαθούν να εφαρμόσουν όσα είδαν χωρίς να έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Δεν κάνουν κάτι λάθος και σίγουρα δεν είναι «ανίκανοι». Απλώς δεν βλέπουν το παρασκήνιο: τη σχέση που έχει ήδη χτίσει ο επαγγελματίας με τον σκύλο, την προετοιμασία του περιβάλλοντος και τη σωστή μεθοδολογία που έχει προηγηθεί.
Η εκπαίδευση δεν είναι ίδια για όλους
Κάθε σκύλος είναι μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Γι’ αυτό, πριν σχεδιαστεί οποιοδήποτε πρόγραμμα εκπαίδευσης, ένας υπεύθυνος επαγγελματίας αξιολογεί μια σειρά από σημαντικούς παράγοντες.
Εξετάζει τη γενετική προδιάθεση του σκύλου, όπως τη φυλή, την ιδιοσυγκρασία, το επίπεδο ενέργειας και τις φυσικές του τάσεις. Παράλληλα, λαμβάνει υπόψη τις εμπειρίες και τις επίκτητες συμπεριφορές του, είτε πρόκειται για καλές συνήθειες είτε για φόβους ή ανεπιθύμητες αντιδράσεις.
Το περιβάλλον στο οποίο ζει ο σκύλος παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο. Ένα σπίτι, μια πολυκατοικία, ένας κήπος, οι θόρυβοι της γειτονιάς ή η παρουσία άλλων ζώων και ανθρώπων επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο εκπαίδευσης.
Εξίσου σημαντικός είναι ο ίδιος ο κηδεμόνας. Ο διαθέσιμος χρόνος, η συνέπεια στις επαναλήψεις, η εμπειρία και η ικανότητά του να ακολουθεί σωστά τις οδηγίες αποτελούν βασικά στοιχεία για την επιτυχία του προγράμματος.
Τέλος, αξιολογείται και η καθημερινή εκτόνωση του σκύλου. Ένας σκύλος που δεν καλύπτει τις ανάγκες του σε άσκηση και δραστηριότητα δύσκολα μπορεί να συγκεντρωθεί και να συνεργαστεί αποτελεσματικά.
Τα πρωτόκολλα εκπαίδευσης βασίζονται στην επιστήμη
Οι παραπάνω παράγοντες καθορίζουν ποιο πρωτόκολλο εκπαίδευσης είναι κατάλληλο για κάθε περίπτωση. Τα πρωτόκολλα δεν είναι απλώς «κόλπα» ή εύκολες συνταγές, αλλά επιστημονικά πλαίσια που έχουν διαμορφωθεί μέσα από δεκαετίες έρευνας και πρακτικής εμπειρίας.
Σύγχρονες μέθοδοι, όπως η θετική ενίσχυση, το clicker training, η φιλοσοφία LIMA, αλλά και τα πρωτόκολλα shaping και capturing, βασίζονται στη λειτουργική ανάλυση της συμπεριφοράς. Δεν αρκεί να δοθεί μια λιχουδιά· καθοριστικό ρόλο παίζουν ο σωστός χρονισμός, η συνέπεια και η σταδιακή αύξηση της δυσκολίας, ώστε ο εγκέφαλος του σκύλου να δημιουργήσει τις σωστές συνδέσεις.
Η εμπειρία κάνει τη διαφορά
Από την άλλη πλευρά, η ισορροπημένη εκπαίδευση που εφαρμόζεται σε σκύλους εργασίας ή σε μονάδες K9 δεν αποτελεί λύση που μπορεί να εφαρμοστεί αυτούσια σε έναν οικογενειακό σκύλο επειδή «δεν κάθεται όταν του το ζητάμε».
Πρόκειται για εξειδικευμένα πρωτόκολλα που απαιτούν μεγάλη εμπειρία, ακρίβεια και απόλυτο έλεγχο. Όταν εφαρμόζονται σωστά, μπορούν να προσφέρουν εξαιρετικά αποτελέσματα. Όταν όμως χρησιμοποιούνται λανθασμένα, δημιουργούν σύγχυση, προβλήματα συμπεριφοράς και πολλές φορές επιδεινώνουν την κατάσταση.
Η εκπαίδευση είναι σχέση
Η εκπαίδευση δεν είναι απλώς η εφαρμογή μιας τεχνικής. Είναι η ικανότητα να κατανοείς τον σκύλο, να προβλέπεις τις αντιδράσεις του, να προσαρμόζεις τη μεθοδολογία και να εξασφαλίζεις την ευζωία του σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.
Είναι η τέχνη του να γνωρίζεις πότε να καθοδηγήσεις, πότε να περιμένεις και πότε να αφήσεις τον σκύλο να ανακαλύψει μόνος του τη σωστή συμπεριφορά. Ταυτόχρονα, είναι η επιστήμη της κατανόησης του τρόπου με τον οποίο μαθαίνει, επεξεργάζεται τα ερεθίσματα και χτίζει εμπιστοσύνη με τον άνθρωπό του.
Και φυσικά, υπάρχει πάντα χώρος και για λίγο χιούμορ. Όσο σοβαρή κι αν είναι η εκπαίδευση, πάντα θα υπάρξει εκείνη η στιγμή που ο σκύλος θα σας κοιτάξει σαν να του ζητήσατε να λύσει μια εξίσωση ή θα επιλέξει να κάνει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που του ζητήσατε. Όχι επειδή δεν ξέρει, αλλά επειδή… σήμερα έχει τη δική του άποψη.
Αυτές οι στιγμές δεν είναι αποτυχίες. Είναι υπενθυμίσεις ότι απέναντί μας δεν έχουμε μια μηχανή, αλλά έναν ζωντανό οργανισμό με χαρακτήρα, συναισθήματα και προσωπικότητα.
Η εκπαίδευση δεν είναι μια διαδικασία που γίνεται γρήγορα. Είναι μια διαδικασία που γίνεται σωστά. Και όταν γίνεται σωστά, ο σκύλος δεν μαθαίνει απλώς εντολές. Μαθαίνει να συνεργάζεται, να εμπιστεύεται και να επικοινωνεί με τον άνθρωπό του. Γιατί ο πραγματικός στόχος της εκπαίδευσης δεν είναι η πειθαρχία, αλλά η δημιουργία μιας δυνατής και υγιούς σχέσης.