Γράφει η Πηνελόπη Καραγιάννη που είναι ψυχολόγος, με μεταπτυχιακό στην Αναπτυξιακή Ψυχοπαθολογία
της Βρεφικής και Νηπιακής Ηλικίας, και Ζωοθεραπεύτρια (IFZ).
Πεισματάρης σαν γαϊδούρι», «γαϊδουρινή υπομονή»: Το γαϊδουράκι είναι ένα ζώο το οποίο παρότι απουσιάζει από την καθημερινότητα των μεγαλουπόλεων, είναι παρόν στα λόγια, τις παραδόσεις, την θρησκεία, τα παραμύθια.
Είναι πράγματι το γαϊδουράκι ένα ζώο πεισματάρικο; Και ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος του την ψυχολογική υποστήριξη των παιδιών;
Το γαϊδουράκι: Χαρακτηριστικά
Το γαϊδουράκι ανήκει στην κατηγορία των ιπποειδών. Παρόλο που συχνά τα ζώα αυτά αντιμετωπίζονται ως μικρόσωμα άλογα, η ιστορία, η φυσιολογία, ο χαρακτήρας και οι συμπεριφορές τους διαφέρουν σημαντικά.
Τα σημερινά εξημερωμένα γαϊδουράκια είναι απόγονοι των άγριων γαϊδουριών της Αφρικής και της Ασίας. Στην πορεία της εξέλιξής τους χρειάστηκε να επιβιώσουν σε πολύ αντίξοες συνθήκες (στην έρημο, σε δύσκολα εδάφη, με ελάχιστους πόρους). ‘Εμαθαν έτσι όχι μόνο να είναι ανθεκτικά στις δυσκολίες αλλά και να λειτουργούν με τρόπους που τους επιτρέπουν να εξοικονομούν πολύτιμη ενέργεια. Προκειμένου να τα καταφέρουν, ανέπτυξαν υπομονή, εξαιρετική μνήμη (μπορούν να θυμούνται ένα περιστατικό, περιβάλλον ή πρόσωπο για χρόνια), περιέργεια, καθώς και την ικανότητά να αντιδρούν με ψυχραιμία μπροστά σε άγνωστες, απρόβλεπτες και δυνητικά επικίνδυνες καταστάσεις, να παρατηρούν προσεκτικά, να τις αξιολογούν και να παίρνουν την πιο αποτελεσματική απόφαση. Αυτό το χαρακτηριστικό έχει παρεξηγηθεί και τους έχει δώσει την φήμη του πεισματάρη, ενώ στην πραγματικότητα θα τους ταίριαζε περισσότερο ο χαρακτηρισμός του έξυπνου, προσεκτικού και αποφασιστικού λύτη προβλημάτων.
Τα γαϊδούρια είναι ιδιαίτερα κοινωνικά ζώα. Δημιουργούν φιλίες που μπορεί να κρατήσουν για χρόνια και αναπτύσσουν στενούς δεσμούς με κάποιους από τους συντρόφους τους, τόσο σημαντικούς που ο αποχωρισμός από εκείνους μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την υγεία και την ευημερία τους. Όσον αφορά την αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους, τα γαϊδουράκια θα αναζητήσουν συχνά την επαφή και το παιχνίδι μαζί τους (χάδια, αγκαλιές). Οι σχέσεις που διαμορφώνουν είναι πολύτιμες για εκείνα.
Πρόκειται, λοιπόν, για ζώα με ήρεμη φύση, ιδιαίτερα έξυπνα, κοινωνικά, ψύχραιμα, υπομονετικά, σταθερά, τρυφερά, τα οποία μάλιστα έχουν μια εξαιρετική ικανότητα να αναγνωρίζουν και να ανταποκρίνονται στα ανθρώπινα συναισθήματα.
Γιατί επιλέγουμε το γαϊδουράκι στη θεραπεία με τη διαμεσολάβηση ζώου;
Το γαϊδουράκι συνδυάζει μοναδικά χαρακτηριστικά που το καθιστούν πολύτιμο, αποτελεσματικό και ιδιαίτερα ελκυστικό συνεργάτη στις ζωοθεραπευτικές παρεμβάσεις με παιδιά.
Η ήρεμη και σταθερή του φύση, οι απαλές κινήσεις, ο αργός ρυθμός προσέγγισης και η φυσική του περιέργεια ασκούν μια καθησυχαστική επίδραση στους γύρω του και δημιουργούν ένα κλίμα εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Η παρουσία του στο θεραπευτικό πλαίσιο συμβάλει στη μείωση της έντασης και του στρες. Παιδιά που είναι πιο συνεσταλμένα, που χρειάζονται περισσότερο χρόνο να προσαρμοστούν σε νέα περιβάλλοντα και αλληλεπιδράσεις, μπορεί να επωφεληθούν ιδιαίτερα από την παρέμβαση με ένα γαϊδουράκι το οποίο θα πλησιάσει πιο αργά, υπομονετικά, με περιέργεια κι όχι έντονα και ζωηρά όπως ένας σκύλος. Το γαϊδουράκι δίνει στα παιδιά το χρόνο που χρειάζονται να νιώσουν άνετα, και να ανοιχτούν σιγά σιγά, με τον δικό τους ρυθμό. Οι ήρεμες και σταθερές απαντήσεις του, το καθιστούν πολύτιμο σύντροφο για παιδιά έχουν ανάγκη από σταθερότητα και προβλεψιμότητα.
Το γαϊδουράκι είναι ένα ζώο τρυφερό που απολαμβάνει την αλληλεπίδραση με τον άνθρωπο και συχνά θα επιδιώξει και θα ανταποδώσει την επαφή. Σε αρκετές περιπτώσεις στο πλαίσιο της θεραπείας ένα γαϊδουράκι μπορεί να πλησιάσει το άτομο και να τοποθετήσει απαλά το κεφάλι του στον ώμο του (ο δικός τους τρόπος να αγκαλιάσουν). Αυτό μπορεί να αποτελέσει σημαντική πηγή υποστήριξης για ένα παιδί ιδιαίτερα σε δύσκολες στιγμές κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η επαφή με το ζώο, η αίσθηση της ζεστασιάς του σώματος του, η ήρεμη αναπνοή του δημιουργούν πολύτιμες στιγμές συνάντησης και σύνδεσης μεταξύ παιδιού και ζώου. Είναι εντυπωσιακό να παρατηρεί κανείς πόσο τα ζώα αυτά μπορούν να διαισθάνονται τα συναισθήματα και να απαντούν σε αυτά. Τα παιδιά βρίσκουν στο γαϊδουράκι έναν σύντροφο τρυφερό, ήρεμο, υπομονετικό, που δεν κρίνει.
Καθώς χτίζουν σιγά σιγά μια σχέση μαζί του, νιώθουν πιο άνετα να μοιραστούν τις σκέψεις και τις ανησυχίες τους απευθυνόμενα στο ζώο ή μιλώντας για εκείνο. Παράλληλα, αισθάνονται πιο ικανά να δοκιμάσουν καινούρια πράγματα που πιθανόν να το δυσκόλευαν και να αρχίσουν να μαθαίνουν μέσω της δοκιμής και του λάθους χάρη στην ασφάλεια που προσφέρει η άνευ όρων αποδοχή του ζώου.
Το γαϊδουράκι, επιπλέον, παρέχει μια άμεση ανατροφοδότηση για τις ενέργειες του παιδιού. (Ένα γαϊδουράκι έχει πάντα λόγο για ό,τι κάνει). Αν κάτι το τρομάζει, αν δεν το επιθυμεί, αν δεν το θεωρεί συμφέρον ή ασφαλές, απλά δεν θα το κάνει. Αν κάτι το ενοχλεί, θα δείξει τη δυσφορία του με ήπιους αλλά ξεκάθαρους τρόπους. Αλληλεπιδρώντας μαζί του, τα παιδιά παρατηρούν ότι αν το πλησιάσουν απότομα και με ένταση, εκείνο μπορεί να απομακρυνθεί και να κρατήσει μια απόσταση, αν επιμένουν να το τραβάνε για να περάσει ένα εμπόδιο, εκείνο θα μένει ακίνητο. Ένα γαϊδουράκι δεν πτοείται, συνήθως, από τις φωνές, ενώ τα τραβήγματα όχι μόνο δεν το ωθούν να προχωρήσει αλλά το προκαλούν να επιμείνει περισσότερο στην ακινησία. Τα γαϊδουράκια έχουν μια μαγική ικανότητα να κάνουν τους ανθρώπους γύρω τους να προσαρμόζονται στους δικούς τους πιο αργούς ρυθμούς. Τα παιδιά μαθαίνουν, χάρη σε αυτό, να είναι πιο υπομονετικά, πιο παρόντα στη στιγμή και να έχουν μεγαλύτερη επίγνωση για τον τρόπο που αλληλεπιδρούν με τον κόσμο. Το ενδιαφέρον, η αγάπη και η επιθυμία να αλληλεπιδράσουν και να συνδεθούν με το ζώο, τα ωθεί να διαχειρίζονται καλύτερα την ένταση τους, να ελέγχουν την παρορμητικότητά τους και να αυτορυθμίζονται, καθώς προσπαθούν να συντονιστούν με το ζώο και τις ανάγκες του. Έτσι, σταδιακά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται καλύτερα τα συναισθήματά τους ενώ παράλληλα ενισχύεται η ικανότητά τους για ενσυναίσθηση. Με την υποστήριξη του θεραπευτή μαθαίνουν πιο λειτουργικούς και αποτελεσματικούς τρόπους να πετύχουν τους στόχους τους στην επικοινωνία με το ζώο (μαθαίνουν να διαβάζουν τη γλώσσα του σώματός του, τις διαφορετικές θέσεις των αυτιών, τις κινήσεις της ουράς κλπ). Μαθαίνουν, λοιπόν, να επικοινωνούν με το ζώο με ένα νέο τρόπο που περιλαμβάνει περισσότερο το σώμα και λιγότερο τα λόγια.
Το γαϊδούρι, μέσα από τον ήρεμο αλλά άμεσο και ξεκάθαρο τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στις ενέργειες των παιδιών προσφέρει πολλές αφορμές στη διάρκεια της θεραπείας για επεξεργασία του ζητήματος του σεβασμού των ορίων. Τα παιδιά μαθαίνουν σιγά σιγά να αναγνωρίζουν και να σέβονται τα όρια που θέτει το ζώο και, σταδιακά, με την υποστήριξη του θεραπευτή, να μεταφέρουν αυτή την εμπειρία και σε άλλες σχέσεις και καταστάσεις της ζωής τους. Παράλληλα, ενθαρρύνονται να αναγνωρίζουν και να θέτουν και τα δικά τους όρια. Μέσα από ατομικές αλλά και ομαδικές θεραπευτικές δραστηριότητες καλλιεργούνται δεξιότητες συνεργασίας, επικοινωνίας και διεκδίκησης.
Το γαϊδούρι μπορεί, επιπλέον, να λειτουργήσει ως μοντέλο και παράδειγμα για ποικίλες συμπεριφορές. Η τάση του να σταματά όταν συναντά μια πρόκληση, να παρατηρεί, να σκέφτεται και να βρίσκει την καλύτερη λύση, κατευθύνει τα παιδιά να κάνουν το ίδιο: Να προσπαθούν να αντιμετωπίζουν με ψυχραιμία τις προκλήσεις, να συγκεντρώνονται, να δοκιμάζουν διαφορετικές στρατηγικές, να είναι ευέλικτα, ενισχύοντας έτσι τις ικανότητες επίλυσης προβλημάτων.
Το μέγεθός του αποτελεί, ένα ακόμη πολύτιμο χαρακτηριστικό του. Η φροντίδα και τα παιχνίδια με ένα ζώο μεγάλο (αλλά όχι τόσο όσο ένα άλογο που μπορεί να φαντάζει πιο τρομαχτικό) μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και της εμπιστοσύνης στον εαυτό. Η αίσθηση ότι έχουν χτίσει μια στενή σχέση, ότι μπορούν να φροντίσουν (να το βουρτσίσουν, να ετοιμάσουν το φαγητό του, να κρατήσουν και να καθαρίσουν τις οπλές του), να οδηγήσουν σε διαδρομές εμποδίων στη φάρμα αλλά και σε βόλτες στη φύση ένα μεγάλο και δυνατό ζώο σαν το γαϊδούρι κάνει τα παιδιά να νιώθουν πιο χρήσιμα, δυνατά και σίγουρα για τον εαυτό τους. Η παρέμβαση με τη διαμεσολάβηση γαϊδουριού βάζει τα παιδιά σε μια ιδιαίτερα ενεργητική θέση, εκείνου που φροντίζει, που κατευθύνει, που καλείται να πάρει αποφάσεις, σε αντίθεση με παρεμβάσεις όπου τα παιδιά κατέχουν μια πιο παθητική θέση, του ατόμου που φροντίζεται. Αυτό μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην κινητοποίησή τους και την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της αυτοαποτελεσματικότητάς τους. Φυσικά, ο θεραπευτής είναι εκείνος που επιλέγει τις κατάλληλες δραστηριότητες οι οποίες βρίσκονται στο επίπεδο των δυνατοτήτων του παιδιού ώστε να μπορέσει να τις ολοκληρώσει με επιτυχία.
Τέλος, τα γαϊδουράκια είναι ζώα τα οποία θα συναντήσει κανείς σε μια φάρμα, έξω από το γραφείο του θεραπευτή, μακριά από τη φασαρία και το στρες της πόλης, σε περιβάλλοντα μέσα στη φύση. Το γεγονός αυτό επιφέρει συμπληρωματικά ψυχικά και σωματικά οφέλη στους συμμετέχοντες ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα της θεραπείας με τη διαμεσολάβηση γαϊδουριού.
Κλείνοντας..
Τα γαϊδουράκια με την ήρεμη αλλά ταυτόχρονα περίεργη, κοινωνική και παιχνιδιάρικη φύση τους μπορούν να αποτελέσουν έναν πολύτιμο συνεργάτη στο πλευρό του ψυχολόγου που εργάζεται με παιδιά. Φυσικά, η ευημερία του ζώου, ο σεβασμός στις ανάγκες του, η κατάλληλη διαπαιδαγώγηση από μικρή ηλικία και η καλή σχέση του με τον θεραπευτή, είναι αναγκαίες προϋποθέσεις προκειμένου να λειτουργήσει οποιαδήποτε παρέμβαση. Ξεφεύγοντας από τις λανθασμένες αντιλήψεις και τα στερεότυπα ας ξεκινήσουμε να γνωρίζουμε τα γαϊδουράκια για αυτό που πραγματικά είναι και να αναγνωρίζουμε τον σπουδαίο ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν στις σύγχρονες θεραπευτικές παρεμβάσεις.
Η Πηνελόπη Καραγιάννη είναι ψυχολόγος, με μεταπτυχιακό στην Αναπτυξιακή Ψυχοπαθολογία της Βρεφικής και Νηπιακής Ηλικίας, και Ζωοθεραπεύτρια (IFZ). Εργάζεται στο τμήμα πρώιμης παρέμβασης Ζεστή Αγκαλιά. Παράλληλα διατηρεί ιδιωτικό γραφείο, όπου δουλεύει με παιδιά και εφήβους και πραγματοποιεί συνεδρίες ζωοθεραπείας, ενώ διατελεί εξωτερική συνεργάτιδα σε κέντρο ειδικών θεραπειών. Δουλεύει, επίσης, στο πρόγραμμα «Θεραπευτικές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις με τη διαμεσολάβηση γαϊδουριού» στο Κέντρο Θεραπευτικής Ιππασίας Σερρών το οποίο υλοποιείται σε σύμπραξη με το Ελληνικό Ινστιτούτο Ζωοθεραπείας.