Πολλές φορές συγχέουμε την εικόνα που έχουμε δημιουργήσει για τον σκύλο με την πραγματική του υπόσταση, με αποτέλεσμα να χάνεται η ουσία του τι πραγματικά είναι, πώς λειτουργεί και ποια είναι η θέση του μέσα στη σύγχρονη ανθρώπινη κοινωνία.
Γράφει ο Δημήτρης Γραμματικάκης, Επαγγελματίας εκπαιδευτής σκύλων – σύμβουλος καθημερινής συμβίωσης, Ιδρυτής Homefreetraining/Petdriver και DoGswelfaretraining
Ο σκύλος δεν είναι ούτε άνθρωπος σε μικρότερο μέγεθος, ούτε ένα αυτόματο σύστημα υπακοής που λειτουργεί με εντολές και μηχανισμούς, αλλά ένα εξελικτικά προσαρμοσμένο είδος με συγκεκριμένες βιολογικές, συμπεριφορικές και γνωστικές ιδιότητες, τις οποίες καλούμαστε να κατανοήσουμε σε βάθος ώστε να μπορέσουμε να συνυπάρξουμε μαζί του με τρόπο λειτουργικό και ισορροπημένο.
Ας θυμηθούμε πώς μας πλησίασε και πώς κατέληξε μέσα στο σπίτι μας. Η παρουσία του σκύλου δίπλα στον άνθρωπο δεν αποτελεί αποτέλεσμα τυχαίας επιλογής ή ανθρώπινης επιβολής, αλλά προϊόν μιας μακράς εξελικτικής διαδικασίας κατά την οποία δύο διαφορετικά είδη βρήκαν κοινό έδαφος συνεργασίας, επιβίωσης και αλληλεπίδρασης.
Οι πρώτοι πρόγονοι του σκύλου πλησίασαν τις ανθρώπινες κοινότητες όχι ως κατοικίδια, αλλά ως οργανισμοί που αναζητούσαν εύκολη πρόσβαση σε τροφή, αξιοποιώντας τα υπολείμματα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, και σταδιακά τα άτομα εκείνα που παρουσίαζαν χαμηλότερα επίπεδα φόβου και επιθετικότητας απέναντι στον άνθρωπο είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης και αναπαραγωγής.
Από την πλευρά μας, αναγνωρίσαμε λειτουργικά πλεονεκτήματα στη συνύπαρξη αυτή, όπως η έγκαιρη ειδοποίηση κινδύνου, η βοήθεια στο κυνήγι και η γενικότερη συνεργασία, γεγονός που οδήγησε σε μια αμφίδρομη διαδικασία επιλογής και προσαρμογής, η οποία με την πάροδο των αιώνων κατέληξε στη δημιουργία του σύγχρονου σκύλου όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
Το πέρασμα από τη φύση στο εσωτερικό του σπιτιού δεν έγινε από τη μία στιγμή στην άλλη, αλλά αποτέλεσε συνέχεια αυτής της σχέσης, καθώς όσο εξελισσόταν η ανθρώπινη κοινωνία τόσο μεταβαλλόταν και ο ρόλος του σκύλου, από συνεργάτης επιβίωσης σε σύντροφο καθημερινότητας.
Πώς το σπίτι και η πόλη έγιναν το περιβάλλον του
Στη σύγχρονη εποχή έχουμε φτάσει στο σημείο να θεωρούμε δεδομένο ότι το φυσικό περιβάλλον του σκύλου είναι το σπίτι και η πόλη, κάτι που στην πραγματικότητα αποτελεί ανθρώπινη κατασκευή και όχι βιολογική πραγματικότητα.
Ο σκύλος καλείται να λειτουργήσει μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο περιορισμούς, ερεθίσματα και κανόνες που δεν σχεδιάστηκαν για εκείνον, αλλά για τον άνθρωπο, γεγονός που δημιουργεί συχνά συγκρούσεις ανάμεσα στις φυσικές του τάσεις και στις απαιτήσεις της καθημερινότητας.
Π.χ. η κίνηση σε λουρί, η παραμονή σε διαμέρισμα, η έκθεση σε έντονους ήχους και η περιορισμένη δυνατότητα εξερεύνησης αποτελούν παραμέτρους που επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά του και απαιτούν από εμάς να προσαρμόσουμε τον τρόπο διαχείρισής του με βάση την κατανόηση αυτών των περιορισμών.
Δεν προσαρμόστηκε ο κόσμος στον σκύλο, αλλά ο σκύλος στον κόσμο μας, και αυτή η διαφορά οπτικής αποτελεί κλειδί για την κατανόηση πολλών συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται λανθασμένα ως «προβληματικές».
Πώς πρέπει να τον χειριζόμαστε και να διαβάζουμε τη συμπεριφορά του
Η σωστή διαχείριση του σκύλου δεν βασίζεται στην επιβολή, αλλά στην κατανόηση, και αυτή η κατανόηση ξεκινά από την ικανότητά μας να διαβάζουμε τη γλώσσα του σώματός του, η οποία αποτελεί το βασικό του μέσο επικοινωνίας.
Οι στάσεις του σώματος, η θέση των αυτιών, η κίνηση της ουράς, η ένταση των μυών και η κατεύθυνση του βλέμματος δεν είναι τυχαία στοιχεία, αλλά οργανωμένα σήματα που μεταφέρουν πληροφορίες σχετικά με τη συναισθηματική του κατάσταση και την πρόθεσή του σε κάθε δεδομένη στιγμή.
Παράλληλα, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε τις βασικές του ανάγκες, όπως η ανάγκη για κίνηση, εξερεύνηση, κοινωνική αλληλεπίδραση και νοητική διέγερση, καθώς η μη ικανοποίηση αυτών των αναγκών οδηγεί συχνά σε συμπεριφορές που παρερμηνεύονται ως ανυπακοή ή κακή συμπεριφορά χαρακτήρα.
Σε φιλοσοφικό επίπεδο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν είναι ο σκύλος που «δεν καταλαβαίνει» εμάς, αλλά πολλές φορές εμείς που δεν έχουμε μάθει να τον ακούμε, καθώς η επικοινωνία προϋποθέτει κοινό κώδικα και όχι μονομερή επιβολή.
Να σημειωθεί πως η εκπαίδευση του σκύλου δεν αποτελεί προαιρετική διαδικασία, αλλά βασική προϋπόθεση για την ομαλή συμβίωση, καθώς μέσω αυτής δομείται η επικοινωνία, τίθενται κανόνες και δημιουργείται ένα πλαίσιο κατανόησης μεταξύ ανθρώπου και ζώου.
Η εκπαίδευση δεν περιορίζεται στην εκτέλεση συμπεριφορών κατ’ εντολή, αλλά περιλαμβάνει τη διαμόρφωση συμπεριφορών μέσα από συνέπεια, σαφήνεια και σωστή χρονική τοποθέτηση των ερεθισμάτων, με στόχο τη δημιουργία ενός σκύλου που μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του χωρίς πίεση και σύγχυση.
Η αναβολή ή η υποτίμηση της εκπαίδευσης οδηγεί συχνά σε συσσωρευμένα προβλήματα, τα οποία με την πάροδο του χρόνου γίνονται πιο δύσκολα στη διαχείριση, ενώ η έγκαιρη και σωστά δομημένη εκπαίδευση λειτουργεί προληπτικά, μειώνοντας την πιθανότητα εμφάνισης ανεπιθύμητων συμπεριφορών.
Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι η εκπαίδευση δεν είναι μια διαδικασία με αρχή και τέλος, αλλά μια συνεχής πορεία προσαρμογής και μάθησης, τόσο για τον σκύλο όσο και για εμάς.
Πριν κλείσουμε, ας αναφερθεί ορθώς πως η συμβίωση με έναν σκύλο προϋποθέτει την αποδοχή ότι πρόκειται για ένα είδος με διαφορετική βιολογία, διαφορετικό τρόπο αντίληψης του κόσμου και διαφορετικούς μηχανισμούς μάθησης.
Η τάση να αποδίδουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά στον σκύλο οδηγεί συχνά σε παρεξηγήσεις, καθώς ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά του μέσα από ανθρώπινα φίλτρα, αγνοώντας τις πραγματικές αιτίες που την προκαλούν.
Η ισορροπημένη συμβίωση βασίζεται στην κατανόηση αυτής της διαφοράς και στην προσαρμογή των προσδοκιών μας, ώστε να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον στο οποίο ο σκύλος μπορεί να λειτουργήσει με ασφάλεια και άνεση.
Σε ένα δεύτερο επίπεδο σκέψης, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε αν η ουσία της σχέσης μας με τον σκύλο βρίσκεται στο να τον κάνουμε να μοιάσει σε εμάς ή στο να μάθουμε εμείς να συνυπάρχουμε με αυτό που πραγματικά είναι, καθώς η απάντηση σε αυτό το ερώτημα καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της σχέσης που θα αναπτύξουμε.
Κλείνοντας, ο σκύλος, στην πραγματικότητά του, είναι ένα εξελικτικά διαμορφωμένο ον που έχει προσαρμοστεί στη ζωή δίπλα στον άνθρωπο, χωρίς όμως να έχει πάψει να φέρει τα χαρακτηριστικά του είδους του, και αυτή ακριβώς η ισορροπία ανάμεσα στην προσαρμογή και τη φύση του είναι που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να τον προσεγγίζουμε.
Η κατανόηση της ιστορίας του, του περιβάλλοντός του, της συμπεριφοράς του και των αναγκών του δεν αποτελεί απλώς θεωρητική γνώση, αλλά πρακτικό εργαλείο για τη δημιουργία μιας λειτουργικής και σταθερής σχέσης, μέσα στην οποία τόσο ο άνθρωπος όσο και ο σκύλος μπορούν να συνυπάρξουν με σαφήνεια, συνέπεια και αμοιβαία κατανόηση.
Το ίδιο ισχύει και για την εκπαίδευσή του.