Άνθρωποι και Ζώα: Ώρα να ξανασυστηθούμε…
Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων: Μια ημέρα υπενθύμισης πως ο πολιτισμός μας κρίνεται από τον τρόπο που φερόμαστε στους πιο αδύναμους
Γράφει η Κατερίνα Παπαποστόλου, Εκπαιδευτικός- Ζωοθεραπεύτρια, Συγγραφέας, Ιδρύτρια Ζω.Ε.Σ.
Κάθε χρόνο, στις 4 Οκτωβρίου, εκατομμύρια άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο τιμούν την Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων. Για πολλούς αποτελεί μια συμβολική επέτειο αφιερωμένη σε όλα τα ζώα. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για μια ημέρα με πολύ βαθύτερο νόημα, γιατί αποτελεί μια παγκόσμια υπενθύμιση ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα ζώα αποτελεί καθρέφτη του ίδιου του πολιτισμού μας.
Οι ρίζες της ημέρας αυτής βρίσκονται σχεδόν έναν αιώνα πίσω. Το 1925 ο Γερμανός Χάινριχ Τσίμερμαν διοργάνωσε για πρώτη φορά μια εκδήλωση αφιερωμένη στα ζώα στο Βερολίνο, ενώ λίγα χρόνια αργότερα, το 1931, σε διεθνές συνέδριο περιβαλλοντιστών στη Φλωρεντία, αποφασίστηκε η καθιέρωση της 4ης Οκτωβρίου ως Παγκόσμιας Ημέρας των Ζώων. Η ημερομηνία συμπίπτει με τη γιορτή του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, του ανθρώπου που έγινε σύμβολο της αρμονικής συνύπαρξης ανθρώπου και φύσης και αναγνωρίζεται ως προστάτης των ζώων και του φυσικού περιβάλλοντος.
Αρκετές δεκαετίες αργότερα, το 1978, υπογράφηκε στο Παρίσι η Διεθνής Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ζώων, μια ιστορική προσπάθεια να αναγνωριστεί ότι τα μη ανθρώπινα ζώα δεν αποτελούν αντικείμενα ιδιοκτησίας αλλά αισθανόμενα όντα με θεμελιώδη δικαιώματα, της οποίας οι αρχές εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να παραβιάζονται καθημερινά σε μεγάλο μέρος του πλανήτη.
Η συζήτηση όμως γύρω από τα δικαιώματα των ζώων δεν ξεκίνησε τον εικοστό αιώνα. Οι ρίζες της χάνονται στην αρχαιότητα. Ο Πυθαγόρας, χορτοφάγος ο ίδιος, υπήρξε ίσως από τους πρώτους φιλοσόφους που μίλησαν ανοιχτά για τον σεβασμό προς όλα τα έμβια όντ, ενώ αγόραζε ζώα από τις αγορές μόνο και μόνο για να τους χαρίσει ξανά την ελευθερία τους. Στον αντίποδα βρέθηκε ο Αριστοτέλης, ο οποίος θεωρούσε ότι μόνο ο άνθρωπος διαθέτει λογική και ότι τα ζώα υπάρχουν για να υπηρετούν τις ανθρώπινες ανάγκες. Ο Θεόφραστος υποστήριζε ότι η αφαίρεση της ζωής ενός ζώου για τροφή είναι άδικη, ενώ ο Πλούταρχος αναρωτιόταν γιατί ένας πολιτισμένος άνθρωπος να χρειάζεται να σκοτώσει ένα άλλο πλάσμα για να επιβιώσει. Αργότερα, κατά την εποχή του Διαφωτισμού, προσωπικότητες όπως ο Βολταίρος, ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, αμφισβήτησαν ευθέως την καρτεσιανή αντίληψη που αντιμετώπιζε τα ζώα ως άψυχες μηχανές, ανίκανες να αισθανθούν πόνο ή συναισθήματα.
Μέχρι και τη δεκαετία του 1970, ωστόσο, η προστασία των ζώων παρέμενε στο περιθώριο της φιλοσοφικής και κοινωνικής συζήτησης. Το 1973 ο Βρετανός ψυχολόγος Richard D. Ryder εισήγαγε τον όρο «σπισισμός» (speciesism), περιγράφοντας τη διάκριση εις βάρος των άλλων ειδών αποκλειστικά και μόνο επειδή δεν ανήκουν στο ανθρώπινο είδος. Δύο χρόνια αργότερα, ο Αυστραλός φιλόσοφος Peter Singer, μέσα από το έργο του Απελευθέρωση των Ζώων, έδωσε νέα ώθηση στο παγκόσμιο κίνημα υπέρ των δικαιωμάτων των ζώων, υποστηρίζοντας ότι το βασικό ηθικό κριτήριο δεν είναι η νοημοσύνη ούτε η γλώσσα, αλλά η ικανότητα ενός όντος να υποφέρει.
Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη αλλαγή που καλείται σήμερα να κάνει η ανθρωπότητα: να πάψει να αξιολογεί την αξία μιας ζωής με βάση το είδος στο οποίο ανήκει και να αρχίσει να τη βλέπει μέσα από την ικανότητά της να αισθάνεται φόβο, πόνο, χαρά, μοναξιά, αγάπη και προσμονή.
Γιατί τα ζώα δεν είναι σιωπηλά. Απλώς δεν μιλούν τη δική μας γλώσσα και η σύγχρονη επιστήμη έχει πλέον επιβεβαιώσει αυτό που πολλοί φιλόσοφοι υποστήριζαν εδώ και αιώνες: τα ζώα διαθέτουν πολύπλοκη συναισθηματική ζωή και ηθικά δεν μπορούμε πλέον να προσποιούμαστε ότι δεν το γνωρίζουμε.
Κι όμως, παρά αυτή τη γνώση, η πραγματικότητα του 21ου αιώνα παραμένει βαθιά αντιφατική. Ποτέ άλλοτε η ανθρωπότητα δεν γνώριζε τόσα πολλά για τις ανάγκες των ζώων και ποτέ άλλοτε δεν είχε αναπτύξει τόσο αποτελεσματικούς μηχανισμούς εκμετάλλευσής τους. Από τις βιομηχανικές μονάδες εκτροφής και τα εργαστήρια πειραμάτων μέχρι τους ζωολογικούς κήπους, τα παράνομα κυκλώματα εμπορίας άγριων ειδών και τα εκατομμύρια αδέσποτα που αγωνίζονται καθημερινά για την επιβίωσή τους, η απόσταση ανάμεσα στη γνώση και στην πράξη παραμένει τεράστια.
Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα αρχίζει σχεδόν πάντα από την παιδική ηλικία. Κάπου όμως στην πορεία αυτής της διαδρομής ζωής, η κοινωνία αρχίζει να θέτει διαχωριστικές γραμμές. Μαθαίνουμε να αγαπάμε ορισμένα ζώα ως μέλη της οικογένειάς μας, ενώ για άλλα μας διδάσκουν να τα απεχθανόμαστε, να τα φοβόμαστε και κυρίως ότι υπάρχουν για να εξυπηρετούν τις ανθρώπινες ανάγκες.
Αυτό αποδεικνύει πως δεν είναι η βιολογία που μας οδηγεί να αγαπάμε ένα είδος και να αδιαφορούμε για ένα άλλο, αλλά οι πεποιθήσεις που κληρονομούμε. Είναι η κουλτούρα μέσα στην οποία μεγαλώνουμε, η οικογένεια, το σχολείο, τα βιβλία, οι κοινωνικές αντιλήψεις. Για δεκαετίες, η εκπαίδευση παρουσίαζε τα ζώα κυρίως μέσα από τη χρησιμότητά τους για τον άνθρωπο, ενώ τα τελευταία χρόνια γίνονται σημαντικά βήματα σχετικά με την ένταξη της φιλοζωίας και της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης στα σχολεία. Ωστόσο, η σύγχρονη γνώση μάς καλεί να μετακινηθούμε από αυτή την ανθρωποκεντρική θεώρηση σε μια προσέγγιση που αναγνωρίζει την εγγενή αξία κάθε μορφής ζωής. Ο άνθρωπος που μαθαίνει να σέβεται έναν αδύναμο οργανισμό, μαθαίνει ταυτόχρονα να σέβεται τη διαφορετικότητα, τη ζωή, το περιβάλλον και τελικά τον ίδιο τον συνάνθρωπό του.
Αυτή η μέρα είναι σίγουρα μια ακόμη ευκαιρία να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας μαζί τους. Η συζήτηση όμως δεν αφορά το αν αγαπάμε τα ζώα, γιατί η αγάπη, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν αρκεί. Το ζητούμενο είναι η δικαιοσύνη. Να αναγνωρίσουμε ότι κάθε συναισθανόμενο ον έχει το δικαίωμα να ζει σύμφωνα με τη φύση του, χωρίς περιττό πόνο, φόβο ή στέρηση.
Για πολλούς ανθρώπους, αυτή η αλλαγή εκφράζεται και μέσα από τον βιγκανισμό, ο οποίος περισσότερο από μια διατροφική επιλογή, αποτελεί μια διαρκή προσπάθεια να περιοριστεί, όσο είναι εφικτό, η εκμετάλλευση των ζώων σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Πρόκειται για μια ηθική στάση που βασίζεται στην πεποίθηση ότι οι επιλογές μας μπορούν να συμβάλουν σε έναν κόσμο με περισσότερο σεβασμό και λιγότερη βία. Όπως κάθε μεγάλο κοινωνικό κίνημα στην ιστορία, έτσι και αυτό πέρασε από τη φάση της αμφισβήτησης και του χλευασμού. Σήμερα όμως συμμετέχει ενεργά σε έναν παγκόσμιο διάλογο για τα όρια της ανθρώπινης ευθύνης απέναντι στα υπόλοιπα είδη.
Η αλλαγή της στάσης μας απέναντι στα ζώα ωστόσο, δεν θα έρθει μόνο μέσα από νόμους ή ατομικές επιλογές. Θα έρθει κυρίως μέσα από την εκπαίδευση. Τα παιδιά που μεγαλώνουν μαθαίνοντας να παρατηρούν, να κατανοούν και να σέβονται τα ζώα είναι πολύ πιθανότερο να εξελιχθούν σε ενήλικες με ενσυναίσθηση, υπευθυνότητα και βαθύτερη κοινωνική συνείδηση.
Η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων αποτελεί μια αφορμή να αναρωτηθούμε ποιον κόσμο επιθυμούμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές, γιατί σήμερα γνωρίζουμε πολύ περισσότερα για τα ζώα απ’ όσα γνώριζαν οι προηγούμενες γενιές. Και όταν η γνώση αυξάνεται, αυξάνεται μαζί της και η ευθύνη και κάθε εποχή κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει εκείνους που έχουν τη μικρότερη δύναμη να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.
Η αλλαγή δεν θα έρθει σίγουρα μέσα σε μία ημέρα. Δεν θα προκύψει μόνο μέσα από νέους νόμους, αυστηρότερες ποινές ή περισσότερους ελέγχους. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά δεν αρκούν. Η πραγματική αλλαγή θα ξεκινήσει όταν αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε. Όταν πάψουμε να αναρωτιόμαστε τι μπορούμε να πάρουμε από τα ζώα και αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε τι τους οφείλουμε.
Σε αυτήν ακριβώς τη σκέψη βασίζονται και οι Πέντε Διεθνώς Αναγνωρισμένες Ελευθερίες των Ζώων, οι οποίες αποτελούν σήμερα τη θεμελιώδη βάση της ευζωίας τους. Κάθε ζώο έχει δικαίωμα να ζει ελεύθερο από την πείνα και τη δίψα, να προστατεύεται από τον πόνο, τον τραυματισμό και την ασθένεια, να μην βιώνει φόβο και αγωνία, να ζει σε συνθήκες που δεν του προκαλούν άσκοπη ταλαιπωρία και να μπορεί να εκφράζει τη φυσιολογική συμπεριφορά του, σύμφωνα με τις ανάγκες του είδους του.
Η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων μας καλεί να σταματήσουμε για λίγο τον γρήγορο ρυθμό της καθημερινότητας και να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πραγματικά συνύπαρξη. Να αναλογιστούμε ότι μοιραζόμαστε τον ίδιο πλανήτη με εκατομμύρια άλλα είδη, τα οποία δεν βρίσκονται εδώ για να υπηρετούν τις επιθυμίες μας, αλλά για να ζήσουν τη δική τους ζωή, όπως ακριβώς και εμείς. Τα ζώα δεν χρειάζεται να σκέφτονται όπως εμείς, να μιλούν τη γλώσσα μας ή να δημιουργούν τους ίδιους πολιτισμούς για να αξίζουν τον σεβασμό μας. Η αξία της ζωής μετριέται από την ίδια την ύπαρξη και από την ικανότητα κάθε έμβιου όντος να αισθάνεται τον κόσμο γύρω του.
Ίσως γι’ αυτό η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας είναι να διευρύνουμε τον κύκλο της ηθικής μας, ώστε να χωρά μέσα του κάθε μορφή ζωής, αφού αντιληφθούμε ότι η συμπόνια δεν εξαντλείται μέσα στα όρια του ανθρώπινου είδους, αλλά αποτελεί χαρακτηριστικό ενός πραγματικά ώριμου πολιτισμού.
Κανείς δεν μπορεί μόνος του να αλλάξει τον κόσμο και οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές δεν γεννήθηκαν από εκατομμύρια μικρές επιλογές ανθρώπων που αποφάσισαν να ζήσουν διαφορετικά. Ο καθένας όμως μπορεί να αλλάξει ένα μικρό κομμάτι του υιοθετώντας, στειρώνοντας, επιλέγοντας προϊόντα που δεν βασίζονται στην κακοποίηση, στηρίζοντας ανθρώπους και οργανώσεις που αγωνίζονται καθημερινά για έναν κόσμο δικαιότερο για όλους.
Ίσως, λοιπόν, η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων να είναι μια ημέρα αφιερωμένη εκτός από τα ζώα και στον ίδιο τον άνθρωπο. Να είναι μια ευκαιρία να αναρωτηθούμε ποιοι θέλουμε να είμαστε και ποιο αποτύπωμα επιθυμούμε να αφήσουμε στον κόσμο.
Την ημέρα που θα καταφέρουμε να κοιτάξουμε ένα ζώο όχι ως κάτι που μας ανήκει, αλλά ως έναν ισότιμο συγκάτοικο αυτού του πλανήτη, θα έχουμε κάνει ίσως το σημαντικότερο βήμα στην εξέλιξη όχι των ζώων, αλλά της δικής μας ανθρωπιάς. Και ίσως τότε και μόνο τότε η 4η Οκτώβρη να αποτελεί, εκτός από μια μονάχα μέρα αφιερωμένη σε όλα τα ζώα του πλανήτη και μια καθημερινή στάση ζωής, βασισμένη στον σεβασμό, στη δικαιοσύνη και στην πεποίθηση ότι ένας καλύτερος κόσμος δεν μπορεί να υπάρξει για τους ανθρώπους, αν δεν είναι καλύτερος και για όλα τα υπόλοιπα πλάσματα που τον μοιράζονται μαζί μας.